كىلوگرامنىڭ ئۆتمۈشى ۋە بۈگۈنى

بىر كىلوگرامنىڭ ئېغىرلىقى قانچە؟ ئالىملار بۇ ئاددىي كۆرۈنگەن مەسىلىنى يۈز يىللاردىن بۇيان تەتقىق قىلىپ كەلدى.

1795-يىلى، فرانسىيە «گرام» نى «مۇز ئېرىگەن ۋاقىتتىكى (يەنى 0 سېلسىيە گرادۇس) ھاۋا مىقدارى مېتىرنىڭ يۈزدىن بىرىگە تەڭ بولغان كۇبتىكى سۇنىڭ مۇتلەق ئېغىرلىقى» دەپ بەلگىلىگەن قانۇننى يولغا قويدى. 1799-يىلى، ئالىملار سۇنىڭ زىچلىقى 4 سېلسىيە گرادۇستا ئەڭ يۇقىرى بولغاندا سۇنىڭ ھەجىمى ئەڭ مۇقىم بولىدىغانلىقىنى بايقىدى، شۇڭا كىلوگرامنىڭ ئېنىقلىمىسى «4 سېلسىيە گرادۇستىكى 1 كۇب دېتسىمېتىر ساپ سۇنىڭ ماسسىسى» غا ئۆزگەردى. بۇ ئارقىلىق ساپ پىلاتىنا ئەسلى كىلوگرامى ھاسىل بولدى، كىلوگرام ئۇنىڭ ماسسىسىغا تەڭ دەپ بېكىتىلىدۇ، بۇ ئارخىپ كىلوگرامى دەپ ئاتىلىدۇ.

بۇ ئارخىپ كىلوگرامى 90 يىلدىن بۇيان ئۆلچەم سۈپىتىدە ئىشلىتىلىپ كەلدى. 1889-يىلى، تۇنجى قېتىملىق خەلقئارا مېترولوگىيە يىغىنىدا ئارخىپ كىلوگرامىغا ئەڭ يېقىن بولغان پلاتىنا-ئىرىدىي قېتىشمىسىنىڭ كۆچۈرمىسى خەلقئارا ئەسلى كىلوگرام دەپ تەستىقلاندى. «كىلوگرام» نىڭ ئېغىرلىقى تەخمىنەن 39 مىللىمېتىر ئېگىزلىك ۋە دىئامېتىرلىق پلاتىنا-ئىرىدىي قېتىشمىسى (%90 پلاتىنا،%10 ئىرىدىي) سىلىندىر ئارقىلىق بەلگىلىنىدۇ، بۇ سىلىندىر ھازىر پارىژنىڭ چېتىدىكى بىر يەر ئاستى قەۋىتىدە ساقلىنىۋاتىدۇ.

خەلقئارا ئەسلى كىلوگرام

ئاقارتىش دەۋرىدىن باشلاپ، ئۆلچەش جەمئىيىتى ئومۇميۈزلۈك ئۆلچەش سىستېمىسىنى قۇرۇشقا بەل باغلاپ كەلدى. گەرچە بۇ فىزىكىلىق جىسىمنى ئۆلچەش ئۆلچىمى قىلىپ ئىشلىتىشنىڭ ئەمەلىي ئۇسۇلى بولسىمۇ، چۈنكى فىزىكىلىق جىسىم ئىنسانلارنىڭ قولى بىلەن ياسالغان ياكى مۇھىت ئامىللىرى تەرىپىدىن ئاسانلا بۇزۇلىدۇ، شۇڭا مۇقىملىققا تەسىر يېتىدۇ، شۇڭا ئۆلچەش جەمئىيىتى بۇ ئۇسۇلدىن ئىمكانقەدەر تېزرەك ۋاز كېچىشنى ئارزۇ قىلىپ كەلدى.

كىلوگرام خەلقئارادا ئەسلىدىكى كىلوگرام ئېنىقلىمىسىنى قوللانغاندىن كېيىن، مېترولوگلار ئىنتايىن ئەندىشە قىلىدىغان بىر سوئال بار: بۇ ئېنىقلىما قانچىلىك مۇقىم؟ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئۇ ئۆزگىرىپ كېتەمدۇ؟

بۇ سوئالنىڭ ماسسا بىرلىكى كىلوگرامنى ئېنىقلاشنىڭ باشلىنىشىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغانلىقىنى ئېيتىش كېرەك. مەسىلەن، 1889-يىلى كىلوگرام ئېنىقلانغاندا، خەلقئارا ئېغىرلىق ۋە ئۆلچەم ئىدارىسى 7 دانە پىلاتىنا-ئىرىدىي قېتىشمىسى كىلوگرام ئېغىرلىقىنى ئىشلەپچىقارغان، بۇنىڭ بىرى خەلقئارا ئېغىرلىق. ئەسلى كىلوگرام ماسسا بىرلىكى كىلوگرامنى ئېنىقلاشقا ئىشلىتىلىدۇ، قالغان 6 دانە ئوخشاش ماتېرىيال ۋە ئوخشاش ئۇسۇلدا ياسالغان ئېغىرلىق ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشىگە ئەگىشىپ ئۆزئارا پەرق بار-يوقلۇقىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن ئىككىنچى دەرىجىلىك ئۆلچەم سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، يۇقىرى ئېنىقلىقتىكى تېخنىكىنىڭ تەرەققىي قىلىشىغا ئەگىشىپ، بىز تېخىمۇ مۇقىم ۋە توغرا ئۆلچەشلەرگە موھتاج. شۇڭا، خەلقئارا ئاساسىي بىرلىكنى فىزىكىلىق تۇراقلىقلار بىلەن قايتا ئېنىقلاش پىلانى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. تۇراقلىقلارنى ئۆلچەم بىرلىكلىرىنى بەلگىلەشتە ئىشلىتىش بۇ ئېنىقلىمىلارنىڭ كېيىنكى ئەۋلاد ئىلمىي بايقاشلارنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.

خەلقئارا ئېغىرلىق ۋە ئۆلچەم ئىدارىسىنىڭ رەسمىي سانلىق مەلۇماتلىرىغا قارىغاندا، 1889-يىلدىن 2014-يىلغىچە بولغان 100 يىل ئىچىدە، باشقا ئەسلى كىلوگرام ۋە خەلقئارا ئەسلى كىلوگرامنىڭ سۈپەت مۇقىملىقى تەخمىنەن 50 مىكروگرام ئۆزگەرگەن. بۇ سۈپەت بىرلىكىنىڭ فىزىكىلىق ئۆلچىمىنىڭ مۇقىملىقىدا مەسىلە بارلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. 50 مىكروگرامنىڭ ئۆزگىرىشى كىچىك ئاڭلانسىمۇ، بەزى يۇقىرى دەرىجىلىك كەسىپلەرگە زور تەسىر كۆرسىتىدۇ.

ئەگەر ئاساسىي فىزىكىلىق تۇراقلىقلار كىلوگرام فىزىكىلىق ئۆلچەمنىڭ ئورنىنى ئالسا، ماسسا بىرلىكىنىڭ مۇقىملىقىغا بوشلۇق ۋە ۋاقىت تەسىر كۆرسەتمەيدۇ. شۇڭا، 2005-يىلى، خەلقئارا ئېغىرلىق ۋە ئۆلچەم كومىتېتى خەلقئارا بىرلىك سىستېمىسىنىڭ بەزى ئاساسىي بىرلىكلىرىنى بەلگىلەش ئۈچۈن ئاساسىي فىزىكىلىق تۇراقلىقلارنى ئىشلىتىش رامكىسىنى تۈزدى. ماسسا بىرلىكى كىلوگرامنى بەلگىلەشتە پلانك تۇراقلىقىنى ئىشلىتىش تەۋسىيە قىلىنىدۇ، ھەمدە دۆلەت دەرىجىلىك لابوراتورىيەلەرنىڭ مۇناسىۋەتلىك ئىلمىي تەتقىقات خىزمەتلىرىنى ئېلىپ بېرىشىغا ئىلھام بېرىلىدۇ.

شۇڭلاشقا، 2018-يىلدىكى خەلقئارا مېترولوگىيە يىغىنىدا، ئالىملار خەلقئارا كىلوگرام ئۈلگىسىنى رەسمىي ئىشلىتىشتىن توختىتىشقا بېلەت تاشلىدى ۋە «كىلوگرام» نى قايتا ئېنىقلاش ئۈچۈن پلانك تۇراقلىقىنى (h بەلگىسى) يېڭى ئۆلچەم قىلىپ ئۆزگەرتتى.